अनुदिनी अनुतापे...

सुन्या सुन्या मैफिलीत माझ्या...

2009-05-16T14:31:00.000-07:00

शब्द, सूर आणि आठवणी -

घटका, पळें...यक्षप्रश्न...झिरो पॅडिंग...असंबद्ध

2008-03-17T00:21:00.000-07:00

एक चिवित्र घड्याळ. वेळ, जगाची लोकसंख्या, जन्म, मृत्यू...एवढंच नाही तर पृथ्वीचं वाढतं तपमान, घटणारी जंगले, वापरलं जाणारं खनिज तेल इ. दाखवणारे. दर सेकंदाला एक लग्न, एक गर्भपात आणि एक पंचमांश घटस्फोट होतो, ही माहिती(!) देणारं.

http://www.poodwaddle.com/clocks2.htm

हे लिहायला जेवढं वेळ लागला तेवढ्यात पन्नासेक जन्म, वीस-बावीस मृत्यू, थोडे अपघात, डझनावारी लग्नं, चार-पाच घटस्फोट,एक कॅन्सरग्रस्त, एखाद-दुसरी आत्महत्या इ. झाल्यात ही डिप्रेसिंग बातमी देणारा एक अजून ’नाऊ’ लिहिलेला टॅब.

युधिष्ठिराला ’जगातली सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट कोणती?’ ह्या यक्षाच्या प्रश्नाचं उत्तर ठाऊक होतं (कठीण प्रश्नाला मराठीत आपण यक्षप्रश्न म्हणतो, ते यामुळेच). "जगात रोज अनेक मृत्यू आजूबाजूला पाहत असतानाही आपण अमर आहोत अशाच आविर्भावात माणसे जगतात", हे त्याचं उत्तर. इतर चार भावांना न आलेलं. कदाचित हे घड्याळ पाहून त्यांना सुचलं असतं, या प्रश्नाचं उत्तर. पण उत्तर माहीत नसल्याने बहुतेक ते अधिक सुखी असावेत. अज्ञानात सुख असतं तसं.

पण, सरसकट त्यांना अज्ञानी म्हणायला जीभ रेटत नाही. जग कितीही मोठं असलं तरी आपलं विश्व बव्हंशी आपल्यापुरतंच असतं. त्या अर्थाने दृष्टी थोडी मर्यादित ठेवावीच लागते. ’चिंता करतो विश्वाची’ हे रामदासांनीच म्हणणं ठीक. आपल्या असण्या-नसण्याने, ब्लॉग लिहिण्या-न लिहिण्याने, कामाला दांडी मारण्याने, खून करण्या न करण्याने, इ. इ. ने; सूर्य तळपण्यात, चंद्र झळकण्यात आणि ताऱ्यांनी अपुला क्रम आचरण्यात काही फरक पडणार नसला --- तरी आपलं जे छोटंसं 'विश्व' आहे त्यात फरक पडतोच. इट्स अ वंडरफुल लाईफ मध्ये ख्रिसमस इव्हला आत्महत्या करायला निघालेल्या जॉर्ज बेलीला देवदूत येऊन त्याचं आयुष्य अगदीच वाया कसं गेलेलं नाही हे दाखवतो, तसं काहीसं. अर्थात, हे कधीकधी अगदीच फील-गुड होतं, हा भाग वेगळा.

पण भारतीय यक्षाने अर्ध्या रिकामी प्याल्याकडे, मृत्यूकडे/विरक्तीकडे बोट दाखवणे आणि पाश्चात्य देवदुताने आशेकडे, जीवनाकडे हे अगदी टिपीकल झालं. बऱ्याचदा असतं तसं, वास्तव ह्या दोन टोकांच्या मध्ये कुठेतरी असावं. ना पूर्ण आशावादी, ना पूर्ण निराशावादी. अर्धा भरलेल्या प्याल्याचं रुपक काय किंवा ’सांगा कसं जगायचं? रडत रडत की गाणं म्हणत?’ काय - हे ओव्हर-सिम्प्लिफाईड वाटतं. म्हणजे सतत कोणी आशावादी गाणं म्हणणारा वगैरे राहिला, तर बोअर नाही का होणार?

वास्तव ह्या दोन टोकांच्या मध्ये कुठेतरी असतं म्हणजे वास्तव = (पुलं + जीए)/२ असं पण नाही म्हणता येणार. डीएसपी म्हणजे डिजिटल सिग्नल प्रोसेसिंगमध्ये एक झिरो पॅडिंग म्हणून संकल्पना आहे. दोन विरुद्ध टोकाच्या माहितीत शून्ये भरायची. [१,०,०,-१,०,०,०,०,१....] असं. शून्य = टोकाच्या दृष्टिकोनाचा किंवा एकंदरच अभाव, असं मानलं तर मग ही मालिका -- बराच वेळ काहीच न घडणारी, क्वचित वर-खाली होणारी -- हेच वास्तवाचं ’वास्तव’वादी वर्णन होऊ शकेल का? की हा आयुष्य सूत्रात बसवण्याच्या अट्टाहासाचा साराच एकंदर असंबद्ध मूर्खपणा?

काही चित्रे, एक व्हिडिओ आणि एक बंगाली गाणं

2008-02-23T14:22:00.000-08:00

काही हसरी तर काही हास्यास्पद चित्रे --

कन्याशाळा

सनातन प्रभात

ब्रेकिंग न्यूज

उत्क्रांती

शिवाय ’ओ सजना’ ची लताबाईंनीच गायलेली ही बंगाली आवृत्ती

आणि यूट्यूबवर सापडलेला एक सुरेख व्हिडिओ

वन - लाईनर :)

2008-01-07T05:26:00.000-08:00

If it weren't for my lawyer, I'd still be in prison. It went a lot faster with two people digging.
- Joe Martin

जुळल्या सुरेल तारा...

2007-12-30T18:38:00.000-08:00

'जगाच्या पाठीवर' या चित्रपटातला हा प्रसंग आज अचानक यूट्यूबवर सापडला. 'थकले रे नंदलाला' आणि 'बाई मी विकत घेतला श्याम' ही दोन्ही सुरेख गाणी या प्रसंगात आहेत. त्यापैकी 'थकले रे नंदलाला'आशाच्या आवाजात आपण अनेकदा ऐकलं असेल; परंतु या चित्रफीतीत हे गाणं राजाभाऊ परांजपे (बाबूजींच्या आवाजात) सीमाला (आशा) शिकवत आहेत, असा एक सुरेल प्रसंग आहे - तो यापूर्वी कधी पाहण्यात आला नव्हता.

'थकले रे नंदलाला' वर जाणारी बाबूजींची 'वाहवा' अशी दाद, 'निलाजरेपण कटीस नेसले' ही ओळ दुसर्‍यांदा आशाने बरोबर उचलल्यावर येणारं 'बहोत अच्छे', या आणि पुढच्या ओळींत 'सूर जुळणं' म्हणजे काय असतं याचं मिळणारं प्रात्यक्षिक, सूरदासांच्या 'अब मैं बहुत नाचों गोपाल' चे गदिमांनी केलेलं अप्रतिम मराठीकरण आणि मग धुमाळच्या थोड्या खटकेदार संवादांनंतर येणारं 'बाई मी विकत घेतला श्याम' -- एवढं सारं या चित्रफीतीत आहे. अर्थात हे सारं ढोबळ वर्णन. खरा आनंद घेण्यासाठी ही चित्रफीत पहा. नूतन वर्षाच्या अनेक शुभेच्छा.

बिली कॉलिन्सच्या ऍनिमेटेड कविता/तू माझी माऊली

2007-12-12T04:13:00.000-08:00

अजून एक व्हिडिओ. बिली कॉलिन्सच्या कवितांचा. यातली चित्रं पाहून, पुलंच्या तू माझी 'माऊ'ली मधल्या - हाती मशाली घेऊन मांजरीच्या घरावर 'दार उघड बया' म्हणून गेलेल्या उंदराच्या मोर्चाचं (आणीबाणीवरील रूपक) चित्र आठवलं.

बिली कॉलिन्सच्या इतर कवितांच्या ऍनिमेशनसाठी येथे पहा.

कोंबड्यांची झुंज

2007-12-12T02:30:00.000-08:00

कोंबड्यांची झुंज हा अमानुष प्रकार आहे, असं माझं (नेहमीप्रमाणेच ठाम)मत आहे. हे चलच्चित्र पाहून त्यातील अ-मानुषता अधिकच 'टोचते'. तुमचं काय मत यावर? :)

टप्प्याचे महत्त्व (पी. जे.)

2007-12-06T02:14:00.000-08:00

'पन'कार अजितपासून प्रेरणा घेऊन, सुचलेलं हे पी.जे. - कम - कोडं :-

नजफगढमध्ये लहानपण गेलेल्या वीरेन्द्रला चक्क शास्त्रीय संगीत आवडायचं. दुबेबुवांच्या क्लासबाहेर तो गाणं ऐकत तासन् तास उभा रहायचा. शेवटी जाटाचं पोर वाया चाललं, म्हणून वडिलांनी त्याचा कान पकडून एका क्रिकेट प्रशिक्षकाकडे नेलं. असो. पण मुख्य मुद्दा तो नाही. मुख्य मुद्दा आहे तो त्याच्या खेळण्यातला 'सूर'जो हरवलाय त्याचा. इतका की, दुखापतींनी ग्रस्त झालेल्या भारतीय संघाच्या ऑस्ट्रेलिया दौर्‍यातही त्याची निवड होऊ शकली नाही.

खाली मान घालून तो गॅरी कर्स्टन गुरुजींकडे गेला. गुरुजींनी त्याला बसवून घेतलं, त्याच्या खेळाच्या जुन्या चित्रफिती दाखवल्या आणि मग नेटमध्ये घेऊन गेले. वेगवान गोलंदाजाचे ऑफ स्टंपबाहेरचे चेंडू सोडून द्यायचे आणि फिरकी गोलंदाजाचे मोहात पाडणारे फुल लेन्ग्थ किंवा हाफ व्हॉलीवरचे चेंडू केवळ तटवायचे. वीरु 'हो' म्हणला.

दुसर्‍या दिवशी सराव सामना होता. पियुष चावलाने उंची दिलेल्या चेंडूवर सेहवाग क्रीज सोडून पुढे आला आणि मिडविकेटला झेलबाद झाला. "तुला मी हज्जारदा सांगितलं होतं, पण ऐकू नकोस." ('सेहवाग की माँ' सेहवाग को याद आयी. तीही लहानपणी अशीच करवादायची.) डोईवरचे नसलेले केस उपटायचा प्रयत्न करत गॅरी म्हणाला. "आता काय सांगितलं, कसं सांगितलं की तू अशी चूक पुन्हा करणार नाहीस?"

योगायोगाने नव्वदी ओलांडलेले दुबेबुवा तिथे हजर होते. ते पुढे आले आणि गॅरीला म्हणाले; "आता जरी मी थकलो असलो, मैफिलीची भैरवी सुरू झालेली असली तरी एक संगीतज्ञ म्हणून मी 'टप्प्याचे' महत्त्व जाणतो." पुढे होऊन ते वीरूच्या कानात काहीतरी कुजबुजले. वीरूचा एरवी थोडा मठ्ठ दिसणारा चेहरा उजळला. पुढच्या एकाही सामन्यात वीरूने ती चूक पुन्हा केली नाही.

काय म्हणाले असतील दुबेबुवा? (उत्तर आणि अवांतर दुव्यासाठी कृपया माऊसने खालील कोरा भाग निवडावा/हायलाईट करावा.)

उत्तर - फुल गेंदवा अब ना मारो
अवांतर -- मालिनीबाई राजूरकरांनी गायलेली ही भैरवी येथे ऐकता येईल.

ताश्कंदचं मेट्रो स्टेशन

2007-11-26T23:52:00.001-08:00

ताश्कंदच्या मेट्रो स्टेशनचा फ्लिकरवर भटकताना सापडलेला फोटो. सोव्हिएत रशियाचा एक भाग असताना बांधल्या गेलेल्या ह्या आधुनिक मेट्रोला दिलेला हा खास उझबेकी टच्! साम्राज्यवादाच्या खुणा पुसाव्यात तर अशा. फक्त व्हीटीचं सी.एस.टी. करून किंवा व्हिक्टोरिया ज्युबिलीचं वीरमाता जिजाबाई करून नव्हे.

एस. डी. - लताची पाच सर्वोत्कृष्ट गाणी

2007-11-03T17:54:00.000-07:00

गेल्या महिन्यातच एस. डी. बर्मन यांचे जन्मशताब्दी वर्ष संपले. हिंदी चित्रपट-संगीताचा सुवर्णकाळ म्हणता येईल, अशा पन्नास ते सत्तरच्या दशकांत एस. डी. आघाडीचे संगीतकार होते आणि लताबाई आघाडीच्या पार्श्वगायिका. यूट्यूबवर भटकताना एस. डीं. नि संगीतबद्ध केलेली आणि लताबाईंनी गायलेली काही गाणी सापडली, त्यातलीच आवडती पाच येथे देत आहे. कृपया केवळ स्मरणरंजन म्हणूनच या लेखाकडे पहावे, कारण या गाण्यांच्या सांगीतिक बाजूबद्दल काही लिहावे एवढा माझा वकूब नाही.

१. तुम न जाने किस जहाँ में खो गये

लताचा एकविशीतला, कोवळा दुःखाने ओथंबलेला आवाज केवळ ऐकत रहावा असा. विशेषतः 'लूट कर मेरा जहाँ' च्या वरच्या पट्टीनंतर येणारा 'छुप' चा होतोय-न होतोय असा हळुवार उच्चार आणि तीनवेळा वाढत्या उत्कटतेने येणारा 'तुम कहाँ?' चा सवाल.

२. फैली हुई है सपनोंकी बाहें

'तुम न जाने...' गायलेल्या गायिकेनंच हे गाणं म्हटलंय का, असा प्रश्न पडावा इतका यात लताबाईंचा आवाज वेगळा लागलाय. रॉबर्ट ब्राऊनिंगची 'पिपाज साँग' म्हणून एक प्रसिद्ध कविता आहे. या गाण्याच्या एकंदर आनंदी आणि (भरपेट पुरणपोळीच्या जेवणानंतर यावा तशा) निवांत मूडमुळे त्या कवितेतल्या 'गॉड इज इन द हेवन, ऑल्ज राईट विथ द वर्ल्ड' [आठवाः चितळे मास्तर] या ओळींची आठवण आल्यावाचून राहत नाही.

साहिरचे शब्द, लताचा केवळ 'स्वर्गीय' म्हणावा असा आवाज आणि त्याला साथ देणारं, गाण्यावर कुठेही अतिक्रमण न करणारं एस. डीं. चं संगीत. आजा चल दे कहीं दूर म्हणताना 'आजा' वरचा गोड हेलकावा काय किंवा गाण्यात सुरुवातीला केवळ चारच सेकंद (००:१६ ते ००:२०) वाजणारा सतारीचा सुंदर तुकडा काय, केवळ अप्रतिम. [फक्त कल्पना कार्तिक ऐवजी या गाण्यात मधुबाला असती तर किती बहार आली असती :)].

वैताग, कंटाळा आला असताना डोळे मिटून हे गाणं ऐकावं आणि 'और सभी गम भूलें' चा प्रत्यय घ्यावा.

३. जायें तो जायें कहाँ

'टॅक्सी ड्रायव्हर' मध्ये तलतने म्हटलेल्या या गाण्याची लताने म्हटलेली आवृत्ती मला तितकीच आवडते. दर्दभरी, दुःखी मूडची गाणी म्हणण्याचा प्रत्येक गायकाचा एक वेगळा ढंग असतो, आणि त्यात त्या त्या गायकाचे व्यक्तिमत्वही डोकावत असतं असं मला वाटतं. बंदिनीमधलं 'अब के बरस भेज भय्या को बाबुल' हे आशाचं बावनकशी, काळजाला हात घालणाऱ्या दुःखाचं गाणं आणि लताची या गाण्यासारखीच दुःखी पण संयत हतबलता व्यक्त करणारी 'उठाये जा उनके सितम' किंवा अगदी पूर्वीचं 'साजन की गलियाँ छोड चले' सारखी गाणी यात हा फरक जाणवतो.

एकीचं दुःख, तिच्या व्यक्तिमत्वासारखंच थेट, हृदयाला पिळवटून टाकणारं तर दुसरीचं बहुधा लहानपणीच अंगावर पडलेल्या जबाबदारीतून आलेल्या अकाली प्रौढत्वामुळे गंभीर, संयत आणि 'समझेगा कौन यहाँ' म्हणणारं. लता आणि आशात श्रेष्ठ कोण, हा वाद बराच जुना आहे. त्यावर काही भाष्य करण्याचा या लेखाचा उद्देशही नाही. पण या वादात आशाकडे अधिक वैविध्य आहे असं सरसकट विधान करताना या शैलीतल्या फरकाकडे बऱ्याचदा लोकांचं दुर्लक्ष होतं, असं खुद्द आशाच एका कार्यक्रमात म्हणाली होती. (पांडुरंग कांती हे गाणं जर दीदीने गायलं, तर ती त्यातले आलाप/ताना कमीत कमी ठेवून कसं म्हणेल हे प्रात्यक्षिक म्हणून गाऊन दाखवल्यानंतर.)

असो. थोडं अवांतर म्हणजे, माझ्या आजोबांच्या वेळची मुंबई कशी होती हेही या गाण्यातून दिसतं हा हे गाणं आवडण्यामागचा अजून एक छोटासा भाग :).

४. मोरा गोरा अंग लई ले

बिमल रॉय यांच्या बंदिनी चित्रपटातली इतर गाणी जरी शैलेंद्रने लिहिली असली, तरी हे एकच गाणं गुलझारने लिहून आपल्या कारकीर्दीला सुरुवात केली. काही वर्षांपूर्वी लोकसत्तेत गुरुवारी रंग-तरंग म्हणून पुरवणी यायची. त्यात एकदा गुलजारला नायिका आपल्याला त्रास देणाऱ्या चंद्राला राहूचे भय दाखवते ही कल्पना खूप दिवसांनी, गाण्याची दोन कडवी मनाजोगती होऊनही गाण्याची पूर्तता कशी करावी या विवंचनेत काही दिवस घालवल्यावर कशी सुचली याचं वर्णन केलं होतं. दुर्दैवाने त्याचे तपशील आता आठवत नाहीत. परंतु, गीतांतून बऱ्याचदा डोकावणारा चंद्र आणि 'कुछ खो दिया है पाईके, कुछ पा दिया गँवाई के' सारख्या ओळी म्हणजे बाळाचे पाय पाळण्यात दिसण्यासारखंच असावं.

'पुत्रवती बभूव' झाल्यानंतर (मोहनीश बहल) नूतनचा हा पहिलाच चित्रपट. मर्ढेकरांची उपमा उसनी घेऊन सांगायचं झालं तर, तिचा चेहरा गर्भवतीच्या 'सोज्वळ मोहकतेने' पडदा उजळवून टाकतो. रात्री श्रीकृष्णाच्या भेटीच्या आसेने श्यामरंगी वस्त्रे लेवून निघालेल्या राधेसारखी अभिसारिका नायिका. तिची उत्सुकता आणि तगमग; संकोच आणि मोह यांच्यामध्ये सापडून होणारी द्विधा मनःस्थिती आणि अशावेळी अवचितपणे ढगांतून डोकावून तिचा गौरवर्ण उजळवून टाकणारा, तिला पेचात टाकणारा चंद्र. मग कृतक कोपाने 'तोहे राहू लागे बैरी' म्हणणारी 'बंदिनी' कल्याणी. तीन-चार मिनिटांच्या वेळात वेगवेगळ्या विभ्रमांनी उभी करणारी नूतन; खरंच 'समर्थ' अभिनेत्री.

या गाण्याचं अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे, लता आणि एस. डी. बर्मन यांच्यात निर्माण झालेला काही काळापुरता बेबनाव मिटवून, दोघांनी पुन्हा एकत्र काम करणं सुरू केल्यानंतर आकाराला आलेलं हे पहिलंच गाणं.

५. पिया बिना

अभिमान हा एस. डीं. च्या शेवटच्या चित्रपटांपैकी एक. त्यातली सगळीच गाणी सुरेख आहेत, यात वादच नाही. पण हे एस. डी. - लता जोडगोळीच्या कारकीर्दीचं प्रातिनिधिक गाणं वाटतं. या चित्रपटाच्या आसपास, म्हणजे सत्तरच्या दशकात लक्ष्मीकांत-प्यारेलालनी अनेक वाद्यांचा ऑर्केस्ट्रा लोकप्रिय केला होता. त्याच्या तुलनेत, या गाण्यातली बासरी-तबल्याची साथसंगत हे एस. डीं. चे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. किमान वाद्यांनी गाण्याचा मूड पकडण्यातले कौशल्य आणि गायकाला दिलेला पूर्ण स्कोप. कदाचित, त्यामुळेच त्यांची बरीच गाणी लताची, रफीची, आशाची म्हणून अधिक प्रसिद्ध झाली असावीत.

या यादीत गाईड, ज्वेल थीफ मधली गाणी; 'चांद फिर निकला', 'मेघा छाये आधी रात', 'रात का समाँ', 'रंगीला रे' ही गाणी नाहीत. शिवाय, एस. डीं. ची इतर गायिकांनी म्हटलेली 'वक्त ने किया' (गीता दत्त), 'अब के बरस भेज' (आशा) आणि 'ना तुम हमें जानो' (सुमन कल्याणपूर) ही गाजलेली गाणीही नाहीत. पण कुठलीही यादी सर्वानुमते ठरणे जसे अशक्य आहे, तसेच याचेही म्हणता येईल.

संदर्भ -

१. http://www.imdb.com/name/nm0005984/
२. http://www.rediff.com/entertai/2002/feb/28dinesh.htm
३. http://www.gulzaronline.com/
४. http://www.geetmanjusha.com/hindi/musician/8.html

उगवला...चंद्र सुगीचा

2007-09-27T00:50:00.000-07:00

[आजच्या पूर्णचंद्राचे छायाचित्र]

आज भाद्रपद पौर्णिमा. पाश्चात्य परिभाषेत 'हार्वेस्ट मून'. पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात साधारण २३ सप्टेंबरच्या सुमाराला ऑटम्नल इक्विनॉक्स असतो. (याला मराठीत शरद-संपात किंवा शारदीय विषुवदिन म्हणता येईल. मोल्सवर्थच्या शब्दकोशात 'विसुपद' आणि 'ससद्भक्रांतिपथ' असे काही अर्थबोध न होणारे प्रतिशब्द आहेत.) या ऑटम्नल इक्विनॉक्सच्या सर्वात जवळ जी पौर्णिमा येते, तिला हार्वेस्ट मून म्हणतात. या हार्वेस्ट मूननंतर जी पौर्णिमा येते, ती 'हंटर्स मून' म्हणून ओळखली जाते. जानेवारीत येणारा 'वूल्फ मून' ते डिसेंबरमध्ये येणारा 'कोल्ड मून' अशी प्रत्येक 'मुनाला' वेगवेगळी नावे आहेत.

हार्वेस्ट मूनचे महत्त्व थोडे वेगळे आहे. प्रत्येक पौर्णिमेच्या दिवशी, सूर्यास्त आणि चंद्रोदय साधारण एकाच वेळी होतात. पण मग जसजसा कृष्णपक्ष सुरु होतो आणि चंद्राची कोर लहान लहान होत जाते तसतसा सूर्यास्त आणि चंद्रोदयाच्या वेळेत फरक पडत जातो. संपूर्ण वर्ष विचारात घेतले, तर प्रत्येक दिवशी हा फरक सरासरी ५० मिनिटांचा असतो. उत्तर गोलार्धात, डिसेंबर - जानेवारीच्या सुमाराला हा फरक सर्वाधिक म्हणजे साधारण ७० मिनिटांचा असतो. म्हणजे, जानेवारीतील पौर्णिमेला चंद्रोदय संध्याकाळी ६ वाजता झाला, तर दुसऱ्या दिवशीचा चंद्र ७० मिनिटे उशीरा म्हणजे ७ वाजून १० मिनिटांनी उगवेल. हार्वेस्ट मूनचे वैशिष्ट्य हे की, या सुमाराला हा फरक किमान म्हणजे फक्त ३० मिनिटांचा असतो. [कृपया तक्ता पहा.]

याचाच अर्थ सूर्यास्त आणि चंद्रोदय यांच्यातला कालावधी या महिन्याभरात सर्वात कमी असतो. त्यामुळे उत्तर गोलार्धात जेव्हा या सुमाराला सुगी जवळ येते, तेव्हा शेतकऱ्यांना काम करायला सूर्यास्तानंतरही थोडा अधिक वेळ मिळतो.

गेल्या पौर्णिमेला प्रथमच पूर्ण चंद्रग्रहण पाहता आले होते. त्याआधी जूनमध्ये ब्ल्यू मून होता (एकाच महिन्यात जेव्हा दोन पौर्णिमा येतात, तेव्हा त्या दुसऱ्या पूर्णचंद्राला 'ब्ल्यू मून' म्हणतात. 'वन्स इन द ब्ल्यू मून' या वाक्प्रचाराचा स्रोत.) आज हार्वेस्ट मून पाहिला. आता एका महिन्याने कोजागिरी. अगदी 'नवीन आज चंद्रमा...' किंवा This moon just one म्हणावं, असे चांद्र-योग!

[अवांतर - पौर्णिमेचा चंद्र उगवताना कधीकधी आहे त्या आकारापेक्षा बराच मोठा का दिसतो, याचं स्पष्टीकरण येथे वाचता येईल.]

लेखासाठी संदर्भ --
१. http://spaceweather.com
२. http://science.nasa.gov/headlines/y2000/ast11sep_2.htm

भूवेष्टित प्रदेश

2007-09-16T14:54:00.000-07:00

भौगोलिक परिभाषेप्रमाणे तेरेखोल संपूर्णपणे महाराष्ट्राने वेढलेले आहे हे म्हणणे बरोबर नाही. तेरेखोल हा तेरेखोलच्या खाडीच्या उत्तरेकडे असलेला गोव्याचा एकमेव भूभाग आहे. सागरमार्गाने तो गोव्याशी संबद्ध आहे. अंजदीव हे बेट गोव्यात समाविष्ट असले तरी कर्नाटकातील कारवार बंदराच्या अगदी सन्मुख आहे. वास्तविक तेरेखोल महाराष्ट्रात आणि अंजदीव कर्नाटकाला जोडले तर तिथल्या रहिवाशांचा बराच त्रास वाचेल.

स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटिश भारत आणि संस्थानांचे प्रदेश एकमेकांत गुंतलेले होते. कोल्हापूर, औंध या संस्थानांची बरीच खेडी इतरत्र विखुरलेली होती. ब्रिटिश भारतातील बार्शी आणि जामखेड हे तालुकेच निजाम संस्थानाने वेढलेले होते. निजामाच्या रायचूर जिल्ह्यातील गंगावती भाग विजापूर जिल्ह्याने वेढलेला होता, तर आंध्र (त्यावेळचा मद्रास) प्रांतातील अंगोल हा तालुका निजाम संस्थानाने वेढलेला होता. संस्थानांच्या विलीनीकरणानंतर प्रदेशांची अदलाबदल करून व्यवहार सुरळीत करण्यात आला. भारतात ब्रिटिश पंजाबमधील सिमला आणि डलहौसी ही गावे हिमाचल प्रदेशाने वेढलेली होती. (पंजाबात असूनही हिमाचल प्रदेशचे मुख्यालय सिमल्यात होते.) पंजाबमधून हिमालय वेगळे करताना कुलू हा पहाडी जिल्हा (डलहौसीसहित), तसेच सिमला हिमाचल प्रदेशात विलीन करण्यात आले.

दक्षिणेतील पदुचेरी (पाँडिचेरी) हे राज्य तर १२ तुकड्यांचे बनलेले आहे. मुख्य पदुचेरी, कारिकल हे तुकडे तमिळनाडूत, यानाम आंध्र प्रदेशात, तर माहे केरळमध्ये आहे. पुन्हा माहेचे दोन तुकडे आहेत. खुद्द पदुचेरीचे १० तुकडे विखुरलेले आहेत. पण गोव्याप्रमाणे सांस्कृतिक वेगळेपणाच्या अभिनिवेशामुळे पदुचेरीचे लोक आपले राज्य विसर्जित करण्यास तयार नाहीत.

राज्यांप्रमाणे देशादेशांतही असे भूवेष्टित प्रदेश आहेत. पहिले उदाहरण भारताचेच. भारताची फाळणी होऊन पाकिस्तान निर्माण झाले तेव्हा जिल्हे, खेडी यांची अदलाबदल करण्यात आली. पूर्व पाकिस्तान (आताचा बांगलादेश)ला आसामचा सिल्हेट जिल्हा जोडण्यात आला. उत्तर बंगालमधील कुचबिहार हे संस्थान १९४८ पर्यंत ना भारतात समाविष्ट झाले होते, ना (पूर्व) पाकिस्तानात. तेव्हा कुचबिहारची काही खेडी पूर्व पाकिस्तानात गेलेल्या प्रदेशात होती, तर पूर्व पाकिस्तानची काही खेडी कुचबिहारी संस्थानाने वेढली होती. १९४८ मध्ये कुचबिहार भारतात सामील झाले, तेव्हा विभागांची पुनर्रचना होऊन गेली होती. अजूनही ही खेडी परिवेष्टित असून वादाचे कारण बनली आहेत.

१९४८ साली इस्त्रायलची निर्मिती होत असताना जेरुसलेम हे शहर अरब आणि ज्यूंच्या अस्मितेचा प्रश्न बनले होते. ज्यूंनी नवे जेरुसलेम जिंकून घेतले, पण जुने शहर अरबांच्याच ताब्यात राहिले. त्यातही जुन्या जेरुसलेममधील हिब्रू विद्यापीठ असलेली टेकडी ज्यूंनी अरबांच्या ताब्यात जाऊ दिली नाही. १९६७ मध्ये ज्यूंनी जेरुसलेमसहित पश्चिमी किनारा प्रदेश जिंकून घेतल्यावर जुने जेरुसलेम, नवे जेरुसलेम आणि झिऑन टेकडी एकत्र करून ग्रेटर जेरुसलेम म्हणून एकत्रीकरण करण्यात आले. भूवेष्टित नव्हे तरी तेरेखोलप्रमाणेच स्थिती असलेले ग्वादर हे बंदर आहे. अरब द्वीपकल्पातील ओमान या संस्थानाच्या मालकीचे ग्वादर नावाचे एक मच्छिमारी खेडे खाडीच्या दुसऱ्या बाजूवर पाकिस्तानच्या बलुचिस्तानच्या किनाऱ्यावर होते. हे खेडे विकत घेऊन पाकिस्तान तिथे चीनच्या सहाय्याने मोठा आरमारी तळ उभारत आहे. १७ व्या शतकात फ्रान्स आणि स्पेनची सरहद्द पिरिनीज पर्वताच्या मधून आखण्यात आली. यावेळी गावांच्या याद्यांची अदलाबदल करताना फ्रान्समध्ये समाविष्ट करावयाच्या खेड्यांपैकी एक नाव विसरुन राहिले. आजही हे फ्रेंच भूवेष्टित खेडे स्पेनचा भाग आहे.

-- सुधाकर डोईफोडे.
(आजच्या लोकरंगमधील प्रतिक्रियेतून)

[अशीच भूगोलाबद्दल रंजक माहिती येथे वाचा.]

माय कप रनेथ ओव्हर

2007-09-12T03:29:00.000-07:00

(लेक ह्यूम, सिकोया नॅशनल पार्क)

ही मेकेथ मी लाय डाऊन इन ग्रीन पाश्चर्स,
ही लीडेथ मी बिसाईड द स्टिल वॉटर्स
ही रिस्टोरेथ माय सोल
-- बायबलचे तेविसावे सॉम

वाचा आणि विचार करा

2007-08-01T00:11:00.000-07:00

एक बातमी --

चिन्नामल पालानिअप्पन या ७५ वर्षीय वृद्धेचे रविवारी इरोड या चेन्नईजवळ असलेल्या एका शहरातील वृद्धाश्रमात निधन झाले. तिच्या पोटच्या मुलीच्या सांगण्यावरूनच शहराबाहेरील एका कचरा डम्प करायच्या जागी, तिच्या नातवांनी तिला फेकून दिले होते. तेथून बाहेर पडण्याइतपत त्राण तिच्या अंगी नव्हते, पण सुदैवाने तिचे कण्हणे ऐकून एका सहृदय दांपत्याने तिची तेथून सुटका केली होती. उपचारांना तिची प्रकृती रविवारपर्यंत साथ देत होती, पण नंतर श्वसनाला त्रास होऊ लागला आणि तिचे निधन झाले.

तिच्या नातलगांविरुद्ध योग्य ती कारवाई करण्यात येईल असे राज्य शासनाने जाहीर केले आहे.

संबंधित बातम्यांचे दुवे --
डेली टेलिग्राफ
बीबीसी
डी.एन.ए.

किमा माडोझ

2007-07-28T03:10:00.000-07:00

किमा माडोझ (Chema Madoz) या नामवंत छायाचित्रकाराची ही काही छायाचित्रे. अगदी सोपी, पण प्रतीकात्मक. येथे त्याचे संकेतस्थळ आहे; आणि या अनुदिनीवर अशीच अन्य छायाचित्रे पाहता येतील.

[All image copyrights to - Chema Madoz. Hat tip from here.]

मुंबईतील सात आश्चर्ये

2007-07-10T23:02:00.000-07:00

हरेकृष्णाजींच्या या पोस्टवर प्रतिक्रिया म्हणून मुंबईतील सात आश्चर्यांची ही यादी--

१. गर्दी (> ३०,००० माणसे/चौ.किमी)

२. डबेवाले

३. बेस्ट

४. बॉंबस्फोटाच्या दुसऱ्याच दिवशी भरून वाहणारी ऑफिसेस

५. धारावी

६. रात्री अडीचलाही चर्चगेटबाहेर मिळणारा भुर्जीपाव नि फ्रँकी आणि बेरीनो पुलाव, चायनीज डोसा, जैन चिकन, मिरची आईस्क्रीम असे भूतलावर इतर कुठेही न मिळणारे अचाट पदार्थ.

आणि शेवटचे पण नॉट द लीस्ट

७. महिला स्पेशल, ८:२२ विरार, ५:२७ टिटवाळा, "शिवा ताठे", चौथी सीट, गोरेगावला हमखास स्लो होणारी फास्ट गाडी, टिळक ब्रिजवर जायचा 'शॉर्टकट' आणि डबा कितीही गच्च भरलेला असला तरी प्लॅटफॉर्मवरच्या धावत्याला काडीचा आधार देऊन वर खेचून घेणारे मुंबैकर.

ती धरती भगवी माया...

2007-06-09T16:25:00.000-07:00

कॅलिफोर्नियाला 'गोल्डन स्टेट' म्हणायचे कारण म्हणजे १८५० मध्ये सोने शोधत आलेल्यांमुळे झालेली 'गोल्ड रश', असं मला आत्तापर्यंत वाटत होतं. विकीपीडियावर भटकताना त्यामागचं खरं कारण मात्र उन्हाळ्यात सगळीकडे उगवणारं हे सोनेरी रंगाचं गवत आहे, हे समजलं. नुकताच सॅन फ्रान्सिस्कोला जाऊन आलो. कॅमेरा चुकून 'सेपिया' मोडमध्ये राहिला होता. गाडीतूनच काढलेला त्या सोनेरी गवताचा हा फोटो त्यामुळे असा भगवा रंग लेवून आला.

त्याच वाटेवर पुढे दिसणारं हे सायप्रसचं झाड. जवळपास २५० वर्षं पॅसिफिक महासागराचा शेजार सोडला, तर एकटंच उभं असणारं - दु:खाने गदगदलेलं झाड.

सहनौभुनक्तु

2007-06-07T13:23:00.000-07:00

विपुला च पृथ्वी

(Hat Tip - India Uncut)

परमेश्वरा!

2007-06-07T02:38:00.000-07:00

एक अलौकिक कविता! याच कवितेची अनेक versions तुम्ही आधी वाचली असतीलच. हे लेटेस्ट दिसतंय.

ओर्कुट वर अनेक मुले असतात,
पण जो मित्रांना स्क्रप मधेय (प्रेमाने)शिवी घालुन,
मुलींशी मात्र सभ्य भाषेत बोलतो ,
तो मुलगा मराठी असतो...

ओनलाईन अनेक मुले असतात,
पण जो ओफिस चे काम नीट करुन,
मित्र परिवाराशीही बोलतो,
तो मुलगा मराठी असतो...

मेल FWD अनेक मुले करतात,
पण जो मुलींना embarassing वाटेल असे कही FWD करत नाही,
तो मुलगा मराठी असतो...

चाट वर मोबाईल नंबर अनेक मुले मागतात,
पण जो 'I Respect your Privacy'म्हणून,
मुलींना फोर्स करत नाही,
तो मुलगा मराठी असतो...

Virtual चाट फ्रेन्डस अनेक मुले असतात,
पण जो 'Whts Real,Virtual ?..Friends Are Forever'
असे म्हणतो,
तो मुलगा मराठी असतो...

लोकल प्रवास

2007-06-04T02:04:00.001-07:00

नॉट बॅड! मला वाटतं, यापुढची पायरी म्हणजे संध्याकाळी साडेसात-आठच्या सुमाराला विरार लोकलमध्ये बोरिवलीला चढून दहिसरला उतरून दाखवणं. जेमतेम तीन मिनिटांत माणसांनी गच्च भरलेले ते बारा-पंधरा फुटांचे अंतर पार करणे म्हणजे सोपी गोष्ट नव्हे, महाराजा.

ब्रेक-फास्ट

2007-04-23T00:11:00.000-07:00

नाश्ता राजासारखा, दुपारचे जेवण राजपुत्रासारखे आणि रात्रीचे जेवण गरीबासारखे करावे, असे साहेबांनी आपल्याला सांगून ठेवले असले तरी रोजच्या दगदगीत साग्रसंगीत नाश्ता नेहमीच जमत नाही. पण, एखाद्या रविवारी तलफ येते आणि माझी पावले पनेराकडे वळतात.

आधीच वाचलेले किंवा नवीन कोरे पुस्तक घ्यावे, कॉफीचा कप भरुन घ्यावा आणि खुर्चीत निवांत बसून वाचत बसावे. रविवारची सुरुवात याहून अधिक चांगली होऊ शकेल का? त्यातून जर तुम्ही साडेदहाच्या आधी पोचलात, तर ओव्हनमधून नुकत्याच बाहेर पडलेल्या वेगवेगळ्या सूफलेज् ना तुम्ही न्याय देऊ शकाल.

मराठी चित्रपटांचा प्रवास

2007-04-02T03:55:00.001-07:00

'अगंबाई अरेच्या' चित्रपटातले यूट्यूबवर सापडलेले हे एक रंजक गाणे.

नेदरलँड्स

2007-01-23T22:23:00.000-08:00

हॉलंड हे नेदरलँड्सचेच एक दुसरे नाव आहे, अशी माझी आत्तापर्यंत समजूत होती. विकीपीडियावर असंच भटकताना ती दूर झाली आणि कळलं की, खरं तर उत्तर आणि दक्षिण हॉलंड असे नेदरलँड्सचे फक्त दोनच प्रांत आहेत. त्याशिवाय या देशात अजून दहा प्रांत आणि वेस्ट इंडीजजवळील दोन बेटेही (Antilles व अरुबा) येतात.

आता हा हॉलंडविषयक नावांचा घोळ इकडेच संपत नाही. झीलंड हा हॉलंडमधला, चुकलो - नेदरलँड्समधला एक प्रांत. त्याच्यावरुनच न्यूझीलंडला त्याचे नाव मिळाले. तर ऑस्ट्रेलियाचे नाव ब्रिटिशांनी बदलेपर्यंत न्यू नेदरलँड्स होते. सीऍटलचे पूर्वीचे नाव जरी न्यूयॉर्क असले, तरी न्यूयॉर्कचे मूळ नाव? - न्यू ऍमस्टरडॅम!

स्ट्रेंज बेडफेलोज

2007-01-22T21:12:00.000-08:00

'Politics makes strange bedfellows' असे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे – शेक्सपिअरच्या The tempest मधील ‘Misery acquaints a man with strange bedfellows’ या वाक्यावर बेतलेले. आजच्या लोकसत्तेत प्रसिद्ध झालेले हे छायाचित्र त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणता येईल. पारंपारिक हिंदू धर्मातील प्रथांना कडाडून विरोध करणारे, रामाच्या चित्राची चपलांचा हार घालून मिरवणूक काढण्यापर्यंत द्वेषाने आंधळे झालेले ‘राम’स्वामी नायकार हे द्रविड चळवळीचे प्रणेते. त्यांचेच पट्टशिष्य असणारे आणि नास्तिक असल्याचे जाहीर करणारे करुणानिधी स्वत:ला देवाचा अवतार म्हणवणार्‍या सत्यसाईबाबांशेजारीच मंचावर बसतात आणि इतकेच नव्हे तर पाणीवाटप वादात/क़ृष्णा कालव्याच्या दुरुस्तीसंदर्भात त्यांनी केलेल्या मध्यस्थीमुळे त्यांना ‘देवपुरुष’देखील म्हणतात, याला दुसरे काय म्हणावे?

आता यामुळे ‘दक्षिण भारतीय राज्यांत पाणीवाटपावरुन चाललेल्या भांडणावर केवळ देवच तोडगा काढू शकेल’, हे विधान खरे ठरले म्हणायचे का खोटे? :)

झुंडशाही

2007-01-21T15:43:00.000-08:00

लोकसत्तेचे संपादक श्री. कुमार केतकर यांनी परभणी येथील अ. भा. बहुभाषिक ब्राह्मण सभेच्या महाअधिवेशनात केलेले बीजभाषण येथे वाचता येईल. भाषण नक्कीच वाचनीय आहे, आणि सध्याच्या जागतिकीकरणाच्या युगात जुन्या व्याख्या मोडून नवीन ठरवल्या पाहिजेत असा विचारही त्यात मांडला आहे. दुर्दैवाने त्यांचे काही विचार न पटल्याने त्यांच्या भाषणाच्या वेळी घोषणाबाजी करणे, गोंधळ घालण्याचा प्रयत्न करणे इत्यादी प्रकार झाले.

समाजकारण, राजकारण, शिक्षण, साहित्य इत्यादी क्षेत्रांतील ब्राह्मणांची (तथाकथित) मक्तेदारी मोडीत निघाल्यात जमा आहे, किंवा जी काही आहे ती मोडीत काढण्याची भाषा होत असते. आता हुल्लडबाजीत तरी आपण मागे राहू नये, असे तर दुर्दैवाने या समाजातील काही घटकांना वाटत नाही ना?

वैचारिक दहशतवाद हा कुठल्याही जाती-धर्माच्या माणसाने पसरवण्याचा प्रयत्न केला तरी तो तितकाच निषेधार्ह आहे, हे जरी खरे असले तरी झालेला हा प्रकार म्हणजे et tu, Brute? स्वरुपाचा वाटला, हे व्यक्त झालेल्या यासारख्या प्रतिक्रियांवरून दिसून येते.

तहहयात/आमरण

2006-11-30T12:21:00.000-08:00

तहहयात आणि आमरण - दोन्ही शब्दांचा अर्थ एकच. जिवंत असेतो किंवा मृत्यू येईपर्यंत. पण त्यांचा व्यवहारातला उपयोग बघितला, तर अगदी विरुद्ध आहे. आपण 'आमरण अध्यक्ष' किंवा 'तहहयात उपोषण' असं कधीच म्हणत नाही. शुभसूचक गोष्ट असेल तिकडे तहहयात वापरतो आणि गांभीर्य ठसवण्यासाठी मृत्यूपेक्षा अधिक सूचक गोष्ट कुठली? तेव्हा उपोषण किंवा सत्याग्रह सारख्या गंभीर गोष्टींसाठी 'आमरण' विशेषणाचा आधार घेतो.

आता हे मुद्दाम विचारपूर्वक असं केलं गेलंय का अंतःप्रेरणेने (subconsciously) या शब्दांचे वापर असे रूढ झाले का हा निव्वळ योगायोग आहे?

बालादपि...

2006-11-25T01:25:00.000-08:00

मी १२-१३ वर्षांचा असताना एका नातेवाईकाने 'तो सचिन तेंडुलकर बघ -तुझ्यापेक्षा फक्त ७-८ वर्षांनीच मोठा आहे, पण कुठे पोचलाय!', असे काही कारण नसताना डिवचले होते. शहाणा मुलगा असल्याने 'तुमच्यापेक्षा तो जवळजवळ १५-२० वर्षांनी लहान आहे, तरी पहा...' या चालीवर उत्तर द्यायचे टाळले होते. हल्लीच सचिन-कांबळीचा ६६४ धावांचा विक्रम एका शाळकरी दुकलीने मोडला, त्यावरुन हे आठवलं.

पण हे पोस्ट क्रिकेट किंवा आगाऊ नातेवाईकांबद्दल नाही. आहे ते लहानग्या वयातच 'वय लहान पण कीर्ती महान' असणाऱ्या young achievers/child prodigies च्या वाढत्या संख्येबद्दल. पूर्वी सचिनचे अप्रूप होते. पण आता बघाल तर १८-२० व्या वर्षी राष्ट्रीय संघात असणे काही नवलाईचे नाही. रूद्रप्रताप सिंगची कामगिरी कशीही असो, विशीत असतानाच तो संघात आहे. राफाएल नडालचे वय २०, फेडररचे २५. सानिया जेमतेम २०, शारापोव्हा १८ ची आणि अनेक इतर 'व्हा' [कुझ्नित्सोव्हा, पेट्रोव्हा, देमेन्तिएव्हा] विशीच्या आसपासच्या. अमेरिकन फूटबॉलमधले पण रॉथलिस्बर्गर, रिवर्स, टॉमलिन्सन, ड्र्यू ब्रीज पण सगळे पंचविशीच्या आत-बाहेरचे. फूटबॉलमध्ये पण क्रिस्टिआनो रोनाल्डो, वेन रुनी विशीतले तर रोनाल्डिनिओ व इतर पंचविशीतले. बुद्धिबळातही गेल्या ४-५ वर्षांत सर्वात लहान ग्रँडमास्टर बनण्याचा विक्रम ५-६ वेळा तरी तोडला गेला असेल. त्यामुळे दिवसेंदिवस आपण इतके निर्ढावत चाललो आहोत, की त्यातून धक्का द्यायला ओरिसातला एखादा ३ वर्षांचा मुलगा मॅरॅथॉन पूर्ण करतो सारखी टोकाची बातमी लागते.

अचानक सगळीकडे हे achievement चे वय कमी व्हायचे कारण काय? लहान वयातच वाढलेल्या अपेक्षा आणि त्या पूर्ण करुन घ्यायची जीवघेणी धडपड? आणि हे यश मिळवण्याचे वय कमी होत होत होणार तरी किती? 'पूर्वी कायम भरतीच होती आणि आत्ताच्या पिढीत कायम ओहोटीच आहे', अशी टीका प्रत्येक आदली पिढी करत असताना या नव्या trend ला काय म्हणावे?

प्रयोजन?

2006-11-11T03:07:00.000-08:00

मराठीतील ही माझी दुसरी अनुदिनी. पहिली म्हणजे 'मराठी साहित्य'. त्या अनुदिनीवर लिहिताना विषयाचे बंधन पाळावे लागत असल्याने, दुसरी - कसलाच धरबंध नसलेली, कुठलाही विषय वर्ज्य नसणारी अनुदिनी सुरु करण्याचा विचार बरेच दिवस डोक्यात रेंगाळत होता. तो आता प्रत्यक्षात आला एवढंच.